چگونه درد بعد از عمل تعویض مفصل را کاهش دهیم؟
عمل تعویض مفصل یکی از مؤثرترین جراحیها برای بازگرداندن توان حرکتی و کاهش دردهای مزمن مفصلی است. با این حال، بیشتر بیماران در روزها و هفتههای اول بعد از عمل، مقداری درد و ناراحتی را تجربه میکنند که امری طبیعی است.
هدف از این مقاله، آموزش روشهای علمی و کاربردی برای کاهش درد بعد از عمل تعویض مفصل زانو یا لگن است تا دوران نقاهت برای بیماران آسانتر و کوتاهتر شود.
۱. چرا درد بعد از عمل طبیعی است؟
در حین جراحی تعویض مفصل، بافتهای نرم بدن مانند پوست، عضلات و رباطها باز و سپس بخیه زده میشوند. طبیعی است که پس از عمل، بدن به مدتی برای ترمیم این بافتها نیاز دارد.
همچنین، سیستم عصبی بدن به محرکهای جدید (از جمله پروتز مفصل) واکنش نشان میدهد و تا زمانی که با شرایط جدید تطبیق پیدا کند، احساس درد ممکن است ادامه داشته باشد.
بهطور معمول، بیشترین درد در چند روز اول پس از جراحی احساس میشود و با رعایت توصیههای پزشک و انجام فیزیوتراپی، در هفتههای بعدی بهتدریج کاهش مییابد.
۲. عوامل مؤثر بر شدت درد بعد از عمل
شدت درد بعد از تعویض مفصل در بیماران مختلف یکسان نیست. برخی از عوامل تأثیرگذار عبارتاند از:
شرایط عمومی بدن: بیماران با سلامت عمومی بهتر معمولاً درد کمتری دارند.
میزان تخریب مفصل قبل از عمل: اگر مفصل پیش از عمل بسیار آسیبدیده باشد، بدن برای بازسازی و انطباق با مفصل جدید به زمان بیشتری نیاز دارد.
وضعیت روحی بیمار: اضطراب، استرس و افسردگی میتوانند درد را تشدید کنند.
رعایت نکردن دستورات پزشک: تحرک زودهنگام یا بیتحرکی طولانی هر دو میتوانند باعث افزایش درد شوند.
تکنیک جراحی و مراقبتهای پس از عمل: در صورتی که جراحی با دقت و روشهای نوین انجام شود و بیمار مراقبتهای لازم را رعایت کند، درد معمولاً خفیفتر است.
۳. روشهای دارویی کاهش درد
دارودرمانی اولین و مؤثرترین روش کنترل درد بعد از تعویض مفصل است. این داروها باید دقیقاً طبق نسخه پزشک مصرف شوند و از مصرف خودسرانه یا قطع ناگهانی آنها باید پرهیز کرد.
الف) داروهای ضد درد معمول
مسکنهایی مانند استامینوفن (Tylenol) و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مثل ایبوپروفن، ناپروکسن و سلکوکسیب، از رایجترین داروهای کاهشدهنده درد هستند.
این داروها با کاهش التهاب در محل جراحی، به تسکین درد کمک میکنند. معمولاً پزشک در هفتههای اول بعد از عمل، ترکیبی از این داروها را تجویز میکند.
ب) داروهای ضدالتهاب قویتر
در مواردی که التهاب و تورم زیاد باشد، پزشک ممکن است برای مدت کوتاهی از داروهای کورتونی (مثل پردنیزولون) استفاده کند. این داروها باید فقط با دستور پزشک مصرف شوند، چون مصرف طولانیمدت آنها میتواند عوارضی برای استخوان و سیستم ایمنی داشته باشد.
ج) داروهای مخدر خفیف یا قوی (تحت نظر پزشک)
در برخی بیماران، خصوصاً در چند روز اول بعد از عمل، ممکن است داروهای قویتر مثل ترامادول یا مورفینهای ضعیف بهصورت موقت تجویز شود.
هدف از این داروها کاهش درد شدید در مراحل اولیه است و معمولاً پس از چند روز با داروهای سادهتر جایگزین میشوند.
د) روشهای تزریقی و بلوک عصبی
در برخی موارد، بهویژه در روزهای اول بعد از عمل، پزشک ممکن است از تزریق موضعی داروی بیحسی یا بلوک عصبی استفاده کند تا مسیر انتقال درد از عصبها به مغز موقتاً مسدود شود. همچنین استفاده از پمپ درد می تواند داروهای ضد درد را با دوز مناسب بطور مداوم به بیمار برساند. این روشها معمولاً در بیمارستان و توسط متخصص بیهوشی انجام میشوند و میتوانند درد را بهطور چشمگیری کاهش دهند.
۴. روشهای غیر دارویی کاهش درد
داروها فقط بخشی از درمان هستند. برای رسیدن به بهبودی کامل و کاهش درد بهصورت پایدار، روشهای غیر دارویی نقش بسیار مهمی دارند.
الف) استفاده از کمپرس سرد و گرم
در روزهای اول بعد از عمل، استفاده از کمپرس سرد روی ناحیه جراحی (با فاصله از پوست و روی پانسمان) به کاهش تورم و درد کمک میکند.
پس از چند روز و با کاهش تورم، استفاده از کمپرس گرم میتواند باعث افزایش خونرسانی و آرامش عضلات شود.
⏱ نکته مهم: هر بار کمپرس را حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه روی ناحیه عمل قرار دهید و بین نوبتها فاصله بدهید.
ب) فیزیوتراپی و تمرینات تدریجی
فیزیوتراپی نقش کلیدی در کاهش درد دارد. حرکت دادن مفصل در محدوده مجاز، باعث کاهش سفتی و افزایش گردش خون میشود.
در جلسات فیزیوتراپی، تمرینات مخصوصی برای تقویت عضلات اطراف مفصل آموزش داده میشود که به بهبود عملکرد و کاهش فشار روی مفصل مصنوعی کمک میکند.
نکته مهم این است که تمرینها باید تدریجی و بدون فشار بیش از حد انجام شوند. انجام حرکات شدید یا زودتر از موعد میتواند باعث افزایش درد و حتی آسیب به بافتها شود.
ج) ماساژ و تکنیکهای آرامسازی
ماساژ ملایم اطراف ناحیه عمل (نه روی بخیه) میتواند به کاهش سفتی و بهبود گردش خون کمک کند. همچنین، روشهایی مانند تنفس عمیق، موسیقی آرامشبخش و تمرکز ذهنی، با کاهش اضطراب، درد را قابل تحملتر میسازند.
د) وضعیت مناسب بدن و نحوه خوابیدن
در هفتههای اول بعد از تعویض مفصل لگن یا زانو، وضعیت بدن هنگام نشستن و خوابیدن اهمیت زیادی دارد.
برای بیماران تعویض مفصل زانو: بهتر است زانو کمی خم باشد و از بالش کوچک زیر آن استفاده شود.
برای بیماران تعویض مفصل لگن: باید از چرخش یا خم شدن بیش از ۹۰ درجه لگن خودداری کنند.
استفاده از بالش بین دو پا هنگام خوابیدن به پهلو نیز به کاهش درد و فشار کمک میکند.
ه) تغذیه مناسب برای کاهش التهاب و بهبود زخم
تغذیه سالم روند ترمیم بافتها را تسریع میکند و به کاهش التهاب کمک میکند.
مواد غذایی مفید عبارتاند از:
ماهیهای چرب (منبع امگا-۳)
سبزیجات تازه، بهویژه کلم بروکلی و اسفناج
میوههای سرشار از ویتامین C مانند پرتقال و کیوی
آجیل، دانههای کامل و روغن زیتون
همچنین، نوشیدن آب کافی و پرهیز از مصرف قند، نمک و غذاهای فرآوریشده به کاهش التهاب کمک میکند.
و) کنترل استرس و ذهنآگاهی
مطالعات نشان دادهاند که اضطراب و استرس میتوانند درد را تشدید کنند. تمرینهایی مانند مدیتیشن، تنفس عمیق، یوگا یا ذهنآگاهی (Mindfulness) به آرامسازی سیستم عصبی و کاهش ادراک درد کمک میکنند.
حتی گفتوگو با خانواده، گوش دادن به موسیقی دلخواه یا دیدن فیلمهای شاد، میتواند تأثیر مثبتی در روحیه و کاهش احساس درد داشته باشد.
۵. اشتباهات رایج بیماران در کنترل درد
برخی رفتارها ممکن است روند بهبودی را کند کرده یا باعث افزایش درد شوند. چند نمونه از اشتباهات شایع عبارتاند از:
قطع خودسرانه داروها: برخی بیماران به محض کاهش درد، مصرف دارو را قطع میکنند. این کار میتواند باعث بازگشت درد و التهاب شود.
بیتحرکی طولانی: ترس از درد باعث میشود بعضی بیماران چند روز در تخت بمانند، در حالی که تحرک کنترلشده برای بهبود ضروری است.
استفاده زیاد از گرما در روزهای ابتدایی: گرما در مراحل اولیه التهاب را افزایش میدهد.
نشستن یا ایستادن طولانیمدت: فشار مداوم به مفصل تازه تعویضشده باعث افزایش درد و تورم میشود.
عدم شرکت منظم در جلسات فیزیوتراپی: تمرین نکردن بهموقع باعث خشکی مفصل و درد ماندگار میشود.
۶. نکات مراقبتی و هشدارها
برای جلوگیری از بروز دردهای مزمن و عوارض، رعایت چند نکته ضروری است:
1. داروهای تجویزشده را دقیقاً طبق نسخه مصرف کنید.
2. در صورت بروز درد غیرطبیعی، تورم شدید، تب یا ترشح از محل زخم، سریعاً پزشک را مطلع کنید.
3. از رانندگی، بالا رفتن از پله یا حمل اجسام سنگین تا زمان مجاز خودداری کنید.
4. هنگام نشستن روی صندلی یا توالت فرنگی، ارتفاع آن باید طوری باشد که مفصل زانو یا لگن بیش از حد خم نشود.
5. کفشهای راحت و بدون پاشنه بپوشید تا تعادل بدن حفظ شود.
6. از سیگار و الکل پرهیز کنید، زیرا روند ترمیم زخم و استخوان را کند میکنند.
۷. جمعبندی و توصیه نهایی از زبان پزشک
درد بعد از عمل تعویض مفصل، بخش طبیعی از روند بهبودی است، اما با رعایت نکات گفتهشده میتوان آن را به حداقل رساند.
ترکیب درمان دارویی مناسب، فیزیوتراپی منظم، تغذیه سالم و مراقبتهای صحیح، باعث میشود که بیمار نهتنها درد کمتری احساس کند، بلکه سریعتر به فعالیتهای روزمره خود بازگردد.
به خاطر داشته باشید:
🔹 هر بیمار روند بهبودی مخصوص به خود را دارد.
🔹 مقایسه با دیگران نادرست است.
🔹 صبر، نظم و همکاری با تیم درمان، کلید موفقیت در این مسیر است.
اگر بیمار تمام توصیههای پزشک را رعایت کند، معمولاً بعد از چند هفته درد به میزان زیادی کاهش یافته و تا سه ماه بعد از عمل، بیشتر بیماران میتوانند بدون درد قابل توجه راه بروند و زندگی عادی خود را از سر بگیرند.
دکتر بهرام بدوحی – متخصص ارتوپدی، جراح زانو و لگن
دیدگاهتان را بنویسید